De ziekte van Alzheimer is een progressieve hersenziekte die voornamelijk het geheugen, denken en gedrag aantast. Deze neurodegeneratieve aandoening ontstaat door de ophoping van eiwitafzettingen in de hersenen, waardoor hersencellen afsterven. Kenmerkend voor Alzheimer zijn geheugenstoornissen, die geleidelijk verergeren en uiteindelijk leiden tot volledige afhankelijkheid van zorg. De ziekte begint vaak sluipend met lichte vergeetachtigheid en ontwikkelt zich over jaren tot ernstige dementie. Alzheimer is de meest voorkomende vorm van dementie bij ouderen.
De ziekte van Parkinson is een chronische bewegingsstoornis veroorzaakt door het afsterven van dopamine-producerende cellen in de hersenen. Deze neurodegeneratieve aandoening kenmerkt zich door vier hoofdsymptomen: tremor (beven), bradykinesie (traagheid van beweging), rigiditeit (spierzijfheid) en houdingsinstabiliteit. Parkinson begint meestal eenzijdig en breidt zich geleidelijk uit naar beide lichaamshelften. Naast bewegingsproblemen kunnen patiënten ook niet-motorische symptomen ervaren zoals depressie, slaapstoornissen en constipatie. De ziekte is progressief maar de symptomen zijn vaak goed behandelbaar.
Hoewel beide neurodegeneratieve ziekten zijn, verschillen Alzheimer en Parkinson aanzienlijk. Alzheimer tast primair de cognitieve functies aan zoals geheugen en denkvermogen, terwijl Parkinson hoofdzakelijk bewegingsproblemen veroorzaakt. Bij Alzheimer staat geheugenverlies centraal, bij Parkinson tremor en stijfheid. Parkinson-patiënten behouden meestal langer hun cognitieve vermogens, terwijl Alzheimer-patiënten vroeg in het ziekteproces geheugenproblemen ontwikkelen. De behandelmogelijkheden en medicijnen verschillen ook sterk tussen beide aandoeningen.
In Nederland leven ongeveer 290.000 mensen met dementie, waarvan 70% Alzheimer heeft. Circa 55.000 Nederlanders hebben de ziekte van Parkinson. Beide aandoeningen komen voornamelijk voor bij mensen boven de 65 jaar, waarbij de kans toeneemt met de leeftijd. Vrouwen hebben een iets hoger risico op Alzheimer, mannen op Parkinson. Genetische factoren, leefstijl en omgevingsfactoren kunnen het risico beïnvloeden.
De eerste tekenen van Alzheimer zijn vaak subtiel en worden gemakkelijk weggewuifd als normale veroudering. Vroege symptomen omvatten:
Deze symptomen ontwikkelen zich geleidelijk en worden progressief erger, waardoor dagelijkse activiteiten steeds moeilijker worden.
Parkinson begint vaak met subtiele motorische symptomen die aanvankelijk mogelijk worden toegeschreven aan veroudering of stress. De vroege tekenen zijn meestal asymmetrisch en omvatten een lichte tremor in rust, vooral in hand of vinger. Patiënten merken stijfheid in spieren en gewrichten op, bewegingen worden trager en minder soepel. Het handschrift kan kleiner worden (micrografie) en de stem zachter. Andere vroege signalen zijn verminderde armzwaai tijdens het lopen, een maskerachtige gezichtsuitdrukking en een licht voorovergebogen houding. Deze symptomen beginnen geleidelijk en verergeren langzaam over tijd.
Consulteer een huisarts wanneer geheugenproblemen het dagelijks functioneren beïnvloeden of bij blijvende bewegingsstoornissen zoals tremor of stijfheid. Vroege diagnose is belangrijk voor optimale behandeling en planning. Diagnostische procedures omvatten uitgebreide medische anamnese, neuropsychologische tests, hersenscans (MRI, PET) en bloedonderzoek om andere oorzaken uit te sluiten. Bij verdenking van Parkinson kan een dopamine-transporter scan (DaTscan) worden uitgevoerd. Specialisten zoals neurologen of geriaters stellen de uiteindelijke diagnose.
Cholinesteraseremmers zijn de meest voorgeschreven medicijnen voor de behandeling van milde tot matige Alzheimer. Deze medicijnen verhogen de hoeveelheid acetylcholine in de hersenen door het enzym cholinesterase te remmen. De drie hoofdmedicijnen in deze categorie zijn donepezil (Aricept), rivastigmine (Exelon) en galantamine (Reminyl). Donepezil wordt meestal eenmaal daags ingenomen en is beschikbaar in verschillende sterktes. Rivastigmine is verkrijgbaar als capsules, druppels en pleisters. Galantamine wordt tweemaal daags toegediend en heeft een langzaam vrijgavende variant. Deze medicijnen kunnen het geheugen en de cognitieve functies tijdelijk stabiliseren of licht verbeteren.
Memantine (Ebixa) is de enige NMDA-receptorantagonist die wordt gebruikt voor matige tot ernstige Alzheimer. Dit medicijn werkt door de activiteit van glutamaat te reguleren, een neurotransmitter die bij overmatige activiteit schade kan veroorzaken aan hersencellen. Memantine wordt geleidelijk opgebouwd tot de juiste dosering en kan gecombineerd worden met cholinesteraseremmers. Het medicijn is beschikbaar als tabletten en druppels voor oraal gebruik.
Alzheimermedicijnen kunnen de ziektevoortgang niet stoppen, maar helpen symptomen tijdelijk te verminderen. De effectiviteit varieert per persoon en de voordelen kunnen enkele maanden tot jaren aanhouden. Mogelijke verbeteringen omvatten beter geheugen, meer alertheid en verbeterde dagelijkse activiteiten. De medicijnen werken het beste in de vroege stadia van de ziekte. Regelmatige controle door de specialist is noodzakelijk om de effectiviteit te beoordelen en de dosering aan te passen.
Veelvoorkomende bijwerkingen zijn misselijkheid, braken, diarree en verlies van eetlust. Deze klachten zijn meestal mild en verdwijnen vaak na enkele weken. Bij ernstige bijwerkingen moet de dosering worden aangepast of het medicijn worden gestopt. Voorzichtigheid is geboden bij patiënten met hart-, lever- of nierziekten. Regelmatige medische controles zijn belangrijk voor het monitoren van de respons en bijwerkingen.
Levodopa is de gouden standaard voor Parkinsonbehandeling en wordt gecombineerd met carbidopa (Sinemet) of benserazide (Madopar) om bijwerkingen te verminderen. Deze combinaties voorkomen dat levodopa wordt afgebroken voordat het de hersenen bereikt. Levodopa wordt omgezet in dopamine in de hersenen, wat helpt bij het verbeteren van bewegingssymptomen zoals tremor, stijfheid en traagheid. De medicijnen zijn beschikbaar in verschillende sterktes en vormen, waaronder tabletten met vertraagde afgifte voor langdurige werking. De dosering wordt individueel aangepast.
Pramipexol (Mirapexin) en ropinirol (Requip) zijn dopamine-agonisten die dopaminereceptoren direct stimuleren. Deze medicijnen worden vaak gebruikt als eerste behandeling bij jongere patiënten of als aanvullende therapie bij levodopa. Ze kunnen helpen motorische fluctuaties te verminderen en de "off" perioden te verkorten. Dopamine-agonisten zijn beschikbaar in gewone en verlengd werkende formuleringen. De dosering wordt geleidelijk opgebouwd om bijwerkingen te minimaliseren en de beste therapeutische respons te bereiken.
Selegiline (Eldepryl) en rasagiline (Azilect) remmen het enzym monoamine-oxidase B, dat dopamine afbreekt in de hersenen. Deze medicijnen kunnen als monotherapie worden gebruikt in vroege stadia of als aanvullende behandeling bij gevorderde Parkinson. Ze helpen de dopamineconcentratie te verhogen en kunnen motorische symptomen verbeteren. MAO-B-remmers kunnen ook neuroprotectieve effecten hebben. Ze worden meestal eenmaal daags ingenomen en hebben een goede verdraagbaarheid.
Entacapone (Comtan) remt het enzym catechol-O-methyltransferase, dat levodopa afbreekt. Dit medicijn wordt altijd gecombineerd met levodopa/carbidopa om de werkingsduur van levodopa te verlengen. Het helpt motorische fluctuaties te verminderen en verlengde "on" perioden te creëren. Entacapone wordt drie tot acht keer per dag ingenomen, samen met elke levodopa-dosis. Een combinatiepreparaat (Stalevo) bevat levodopa, carbidopa en entacapone in één tablet.
Voedingssupplementen kunnen een waardevolle aanvulling zijn bij de behandeling van Alzheimer en Parkinson. Vitamine D speelt een belangrijke rol bij de hersenfunctie en kan helpen bij het vertragen van cognitieve achteruitgang. Omega-3 vetzuren, vooral DHA en EPA, ondersteunen de gezondheid van hersencellen en kunnen ontstekingsprocessen in de hersenen verminderen. Daarnaast kunnen supplementen zoals coenzym Q10, vitamine E en B-complexvitaminen bijdragen aan het behoud van neurologische functies.
Patiënten met Alzheimer en Parkinson ervaren vaak gedragsproblemen zoals agitatie, angst en depressie. Specifieke medicijnen kunnen deze symptomen verlichten en de kwaliteit van leven verbeteren. Voor slapeloosheid, een veelvoorkomend probleem bij beide aandoeningen, zijn er verschillende behandelingsopties beschikbaar, van natuurlijke slaapmiddelen tot voorgeschreven medicatie die de slaap-waakcyclus kan reguleren.
Praktische hulpmiddelen maken het dagelijks leven gemakkelijker en veiliger. Deze ondersteuning helpt patiënten langer zelfstandig te blijven en vermindert de belasting voor mantelzorgers. Nederlandse apotheken bieden een breed scala aan aangepaste producten voor thuiszorg.
Regelmatige fysieke activiteit is essentieel voor het behoud van hersenfunctie en motorische vaardigheden. Voor Parkinsonpatiënten kan specifieke fysiotherapie helpen bij het verbeteren van balans en coördinatie. Cognitieve training door middel van puzzels, geheugenspelletjes en sociale activiteiten kan de mentale scherpte ondersteunen. In Nederland zijn er speciale beweegprogramma's ontwikkeld die specifiek gericht zijn op mensen met neurologische aandoeningen.
Een gezonde, uitgebalanceerde voeding speelt een cruciale rol bij het ondersteunen van de hersengezondheid. Het Mediterrane dieet, rijk aan vis, noten, olijfolie en groenten, wordt vaak aanbevolen voor mensen met Alzheimer en Parkinson. Antioxidantrijke voeding zoals bessen, donkere bladgroenten en kruiden kunnen helpen bij het beschermen van hersencellen tegen oxidatieve stress. Het is belangrijk om voldoende water te drinken en alcohol te beperken.
Sociale verbindingen en emotionele ondersteuning zijn van onschatbare waarde voor zowel patiënten als hun families. Mantelzorgers hebben vaak zelf ook ondersteuning nodig om burn-out te voorkomen. Het behouden van sociale contacten en het deelnemen aan gemeenschapsactiviteiten kan helpen bij het vertragen van cognitieve achteruitgang en het verbeteren van de algehele levenskwaliteit.
Nederland beschikt over uitstekende zorgorganisaties die gespecialiseerd zijn in neurologische aandoeningen. Alzheimer Nederland biedt uitgebreide informatie, ondersteuning en lotgenotencontact voor families die getroffen zijn door dementie. De Parkinson Vereniging verzorgt voorlichting, onderzoek en ondersteuning specifiek voor Parkinsonpatiënten. Daarnaast bieden veel gemeenten lokale dagopvang, respijtzorg en aangepaste woonvoorzieningen. Het Expertise Centrum Mantelzorg helpt mantelzorgers met praktische ondersteuning en advies over beschikbare voorzieningen en financiële regelingen.
